«جهش تولید» عنوان سال جاری است. تحقق این هدف به توجه و بررسی دقیق پتانسیل‌های موجود در کشور و ارزیابی همه‌جانبه و مرور موفقیت‌های تولیدی مناطق ویژه اقتصادی، از جمله منطقه استراتژیک خلیج فارس، نیازمند است. منطقه ویژه اقتصادی صنایع معدنی و فلزی خلیج فارس یکی از بهترین مناطق برای ارتقای تولید در زنجیره صنایع اساسی همچون فولاد است. این امر برآمده از زیرساخت‌های خوب ارتباطی، انرژی و آب این منطقه است، به گونه‌ای که فقط در سال گذشته شرکت‌های فولادی و آلومینیومی مستقر در این منطقه سهمی دورقمی در تولید فولاد و شمش آلومینیوم داشته‌اند. این در حالی است که طرح‌های توسعه‌ای متعددی نیز در دست احداث یا آماده بهره‌برداری است. گزارش پیشِ‌رو مروری بر شرکت‌های تولیدی مستقر در این منطقه و بررسی عملکرد تولید آن‌ها، شرح طرح‌های توسعه‌ای و آینده این منطقه ویژه است.

 فولاد، صنعت شاخص منطقه ویژه اقتصادی خلیج فارس است

همان‌طور که از نام منطقه ویژه اقتصادی صنایع معدنی و فلزی خلیج فارس پیداست، عمده شرکت‌های تولیدکننده حاضر، در حوزه صنایع معدنی و فلزی مشغول به فعالیت هستند. تاکنون حدود سی شرکت در این منطقه ویژه مستقر شده‌اند که عمده این شرکت‌ها در حوزه صنایع بالادست و پایین‌دست فولاد محصول تولید می‌کنند.
هدف از تاسیس شرکت‌های فولادی در این منطقه نیز در راستای تحقق افق تولید ۱۰میلیون تن فولاد در استان هرمزگان و تبدیل شدن این استان به یکی از قطب‌های تولیدکننده فولاد کشور و قرارگیری آن در جایگاه یکی از بازوهای کمکی اصلی در تحقق افق ۵۵ میلیون تنی فولاد چشم انداز ۱۴۰۴ است. در حال حاضر، در بین کارخانه‌ها و شرکت‌های فولادیِ در دست احداث یا تاسیس‌شده، چهار شرکت فولادی به بهره‌برداری رسیده‌اند. شرکت فولاد هرمزگان یکی از همین شرکت‌هاست که از سال ۱۳۹۰ در این منطقه، با استفاده از تکنولوژی میدرکس و روش احیای مستقیم گندله سنگ‌آهن، سالانه ۱/۵ میلیون تن تختال فولادی تولید می‌کند. البته، در کنار این واحد تولیدی، کارخانه تولید آهک کلسینه با ظرفیت ۹۰ هزار تن در سال نیز در حال فعالیت است.
دیگر واحد فولادی این منطقه ویژه، شرکت فولاد کاوه جنوب کیش است که از سال ۱۳۸۶ به منطقه ویژه اقتصادی خلیج فارس گام نهاد و در راستای کسب سهم ۱۰ درصدی از تولید کل فولاد کشور در افق ۱۴۰۴ به احداث واحد فولادسازی پرداخت. فاز نخست آن با ظرفیت یک میلیون‌و ۲۰۰ هزار تن در گذشته به بهره‌برداری رسیده است و فاز دوم آن نیز در مردادماه سال جاری به بهره‌برداری رسید و در مجموع، ظرفیت کل این شرکت را به ۲ میلیون و ۴۰۰ هزار تن افزایش داد.
گزارش‌ها و تحلیل‌ها بیانگر آن است که آغاز به‌کار فاز دوم فولاد کاوه جنوب به سهم تولید این شرکت در بین تولیدکنندگان فولادی کشور اضافه خواهد کرد و حتی در بازارهای بین‌المللی نیز رتبه آن را ارتقا خواهد داد. فولاد کاوه در حال حاضر سهم ۷ درصدی از تامین بازار داخل و سهم ۱۸ درصدی از صادرات شمش فولاد کشور را به خود اختصاص داده است و با افزایش تولید، صادرات شمش فولادی این شرکت تا پایان سال از ۷۰ هزار تن در ماه به ۱۰۰ هزار تن در ماه خواهد رسید. گفتنی است که ارزش صادراتی شمش فولاد کاوه در سال گذشته ۴۰۰ میلیون دلار بود و بدون شک این رقم در سال‌های آتی و به مدد قرارگیری این شرکت در منطقه ویژه و با مزایای صادراتی آن، افزایش خواهد یافت.
مجتمع فولاد جنوب، سومین کارخانه فولادی مستقر در منطقه ویژه است که در سال ۱۳۷۸ به بهره‌برداری رسید. این کارخانه از روش ذوبِ آهن قراضه بهره می‌گیرد و سالانه ۳۰۰هزار تن بیلت فولادی تولید می‌کند.
صبا فولاد خلیج فارس چهارمین واحد فولادی است که با استفاده از احیای مستقیم، سالانه ۵/۱ میلیون تن بریکت گرم تولید می‌کند. در چهار ماه نخست سال جاری، این شرکت موفق به تولید ۲۳۵ هزار و ۴۹۷ تن آهن اسفنجی شده است که ۲۲۶ هزار و ۴۱۲ تن آن را بریکت گرم تشکیل می‌دهد که نسبت به همین دوره در سال گذشته ۱۰۵ درصد رشد داشته است.

فولاد هرمزگان که در منطقه ویژه خلیج فارس مستقر است، چهارمین شرکت تولیدکننده آهن اسفنجی در کشور به شمار می‌رود و موفق شده است که در بازه‌ای چهارساله از ۱۳۹۵ تا ۱۳۹۸ به رشد ۱۶ درصدی در تولید این محصول برسد. این شرکت، به همراه فولاد کاوه جنوب و صبافولاد، حدود ۱۳ درصد از مجموع تولید آهن اسفنجی کشور در سال ۱۳۹۸ را به خود اختصاص داده‌اند که این امر نشان می‌دهد که منطقه ویژه خلیج فارس در حال حاضر موفق شده است سهم بالایی را در تولید این محصول فولادی به خود اختصاص دهد

صنایع فولادی منطقه ویژه خلیج فارس در حال کسب رتبه‌های ممتاز تولید

اگر از منظر آمار تولید به وضعیت و جایگاه شرکت‌های فولادی منطقه ویژه در بین تولیدکنندگان فولادی کشور بنگریم، همان‌طور که در نمودار ۱ نشان داده شده است، فولاد هرمزگان، که در منطقه ویژه خلیج فارس مستقر است، چهارمین شرکت تولیدکننده آهن اسفنجی در کشور به شمار می‌رود و موفق شده است که در بازه‌ای چهارساله از ۱۳۹۵ تا ۱۳۹۸ به رشد ۱۶ درصدی در تولید این محصول برسد. این شرکت، به همراه فولاد کاوه جنوب و صبا فولاد، حدود ۱۳ درصد از مجموع تولید آهن اسفنجی کشور در سال ۱۳۹۸ را به خود اختصاص داده‌اند که این امر نشان می‌دهد که منطقه ویژه خلیج فارس در حال حاضر موفق شده است سهم بالایی را در تولید این محصول فولادی به خود اختصاص دهد.
در زمینه تولید فولاد نیز فولاد کاوه جنوب موفق به کسب رتبه پنجم در بین تولیدکنندگان فولاد کشور شده است.
سهم تولید هریک از این شرکت‌های تولیدکننده از مجموع تولید ۲۷ میلیون و ۲۴۰هزار تن شمش فولادی در نمودار ۲ نشان داده شده است.

زنجیره فولاد در دست تکمیل است

با وجود چهار شرکت فولادی فعال یادشده در منطقه ویژه اقتصادی خلیج فارس و موفقیت‌های آن‌ها در تولید محصولات فولادی، مسئله قابل توجه، وجود دیگر طرح‌های توسعه‌ای صنایع فولادی در این منطقه است. شرکت گندله‌سازی مادکوش نیز در راستای طرح توسعه پایدار صنعت فولاد و تامین مواد اولیه مورد نیاز آن، اقدام به تاسیس کارخانه گندله‌سازی با تکنولوژی آلیس چالمرز (Rotary Kiln) با ظرفیت ۵ میلیون تن در سال کرد که فاز نخست آن با ظرفیت ۵/۲ میلیون تنی در سال جاری به بهره‌برداری رسید و پیشرفت فیزیکی فاز دوم آن نیز تا بهار امسال، با احتساب زیرساخت‌ها و بخش‌های مشترک دو فاز، حدود ۳۰ درصد اعلام شده است. این شرکت خاطرنشان کرده است که علاوه بر افزایش ظرفیت ۵/۲ میلیون تنی خود به ۵ میلیون تن گندله در سال، طرح احداث آهن اسفنجی به ظرفیت ۴ میلیون تن و بریکت گرم با ظرفیت ۳ میلیون تن را نیز در دست اقدام دارد.
فولاد هرمزگان هم طرح افزایش ظرفیت از ۱/۵ به ۳ میلیون تن فولاد در سال را در دستور کار خود دارد. همچنین صبا فولاد خلیج فارس طرح تولید ۵/۱ میلیون تن را مطرح کرده است. فولاد مبشر نور دریا هم، که از سال ۱۳۹۴ به منطقه اقتصادی پا گذاشته است، در نظر دارد که با تولید سالانه ۵/۱ میلیون تن بیلت فولادی، به جمع تولیدکنندگان فولادی بپیوندد.

ارتقای تولید فلزات اساسی در منطقه ویژه خلیج فارس

آلومینیوم، به عنوان یکی از فلزات اساسی که میزان مصرف آن امروزه در تمام صنایع از رشد پرشتابی برخوردار شده، در منطقه خلیج فارس مهد خوبی را برای توسعه خود در ایران اختیار کرده است. مجتمع آلومینیوم المهدی و هرمزال دارای واحدهای ذوبی به نام‌های المهدی و هرمزال است که به‌ترتیب، سالانه ۱۱۰ و ۱۴۷هزار تن ظرفیت تولید شمش آلومینیوم دارند. در کنار تولید شمش آلومینیوم، واحد آندسازی آن‌ها با تولید سالانه ۲۰۰ هزار آند خام و ۱۵۰هزار آند پخته نیز در حال بهره‌برداری است.
گزارش‌های تولید صنایع فلزی نیز بیانگر این است که از مجموع حدود ۲۷۶ هزار تن شمش آلومینیوم در سال گذشته، سهم تولید شرکت‌های مستقر در منطقه ویژه اقتصادی خلیج‌فارس (المهدی و هرمزال) حدود یک‌سوم از کل تولید شمش آلومینیوم کشور بوده است. این امر نشان می‌دهد که منطقه ویژه نقش مهمی در تولید شمش آلومینیوم کشور دارد و توسعه آن به توسعه صنایع آلومینیومی کشور منجر خواهد شد. باید خاطرنشان کرد که بر اساس آمار منتشرشده، آلومینیوم المهدی در چهارماهه نخست سال جاری حدود ۲۴ هزار تن و آلومینیوم هرمزال حدود ۳۰ هزار و ۴۵۰ تن شمش آلومینیوم تولید و هر دو نسبت به تولید چهارماهه سال گذشته، به‌ترتیب رشدهای ۱۴۶ و ۱۸۶ درصدی را تجربه کرده‌اند. برنامه‌های تولید نیز حاکی از این است که تولید ۸۸ هزار تنی المهدی در سال گذشته به ۱۸۰ هزار تن در سال جاری افزایش خواهد یافت.
در کنار آلومینیوم، روی دومین فلز استراتژیکی است که در منطقه ویژه خلیج فارس تولید می‌شود و شرکت تولید روی بندرعباس کارخانه‌ای با ظرفیت ۱۸ هزار تن شمش روی است که از سال ۱۳۷۷ تاکنون به تولید این فلز می‌پردازد.

چرخه صنعتی در منطقه ویژه خلیج فارس شکل خواهد گرفت

توسعه روزافزون زیرساخت‌ها در منطقه ویژه خلیج فارس به ارتقای حجم تولید شرکت‌های مستقر در این منطقه کمک خواهد کرد. در سال جاری، در بین طرح‌های توسعه، سه پروژه به ارزش ۶ هزار میلیارد تومان به بهره‌برداری رسیدند که عبارت‌اند از پروژه اسید سولفوریک مس، گندله‌سازی مادکوش و فاز دوم فولادسازی شرکت فولاد کاوه جنوب کیش. در کنار این سه، پروژه تولید ۱۰ میلیون تن فولاد نیز وارد مرحله اجرایی می‌شود.
مزایا و زیرساخت‌های خوب منطقه ویژه اقتصادی خلیج فارس منجر شده است که این منطقه تولیدکننده سبد خوبی از کالاهای حوزه صنعت و معدن باشد، به طوری که دربرگیرنده طیف وسیعی از محصولات صنایع معدنی و فلزی است: صنایع تولید فولادی نظیر گندله، آهن اسفنجی، شمش فولاد در شکل‌های تختال، بیلت و ذوب قراضه؛ صنایع پایین‌دست فولاد همچون محصولات نورد گرم و سرد نظیر میلگرد، ورق فولادی، لوله‌های نفتی و تسمه فولادی؛ صنایع جانبی فولاد از قبیل آهک، فولاد آلیاژی، فروآلیاژها و دیگر محصولات (آند گرافیتی، جرم نسوز و…)؛ صنایع آلومینیوم از جمله شمش آلومینیوم و محصولات ناشی از نورد آلومینیوم؛ صنایع نفت و گاز و محصولات مرتبط با آن‌ها شامل پارافین، آمونیاک، متانول، LAB، LNG، قیر و….؛ صنایع آب و انرژی؛ احداث‌ نیروگاه‌های برق و آب‌شیرین‌کن و دیگر شرکت‌های تولیدکننده اسید فسفریک، کود سولفاته و غیره.
بنابراین می‌توان انتظار داشت که رشد تولید در این منطقه بتواند چرخه صنعتی خوبی را در این جغرافیا در بین واحدهای مستقر ایجاد کند و محصولات تولیدی نیز بتوانند نیازهای حوزه‌های مختلف صنعت، کشاورزی، پزشکی و… را در سراسر کشور و حتی جهان تامین کنند. از این رو، توجه به سرمایه‌گذاری در این منطقه بسیار ارزشمند است و می‌تواند شریان‌های خوبی را به زنجیره تامین کالا در کشور متصل کند و رونقی سازنده به بدنه اقتصاد کشور ببخشد. انتظار می‌رود که در پایان افق ۱۴۱۰، این منطقه ویژه رشد همه‌جانبه‌ای را پشت سر بگذارد و بنگاه‌های اقتصادی آن نیز بتوانند بیش از گذشته و با سبد کالای متنوع و خوب، در بازارهای جهانی به رقابت بپردازند.