نام خلیج فارس با سیاست، نفت، تاریخ، انرژی، تجارت و جغرافیا پیوند خورده است و اکنون نیز، به دلیل توسعه کشورهای حاشیه آن به‌ویژه در بخش صنعت و تجارت، استفاده از این آبراه بین‌المللی با شدتِ بیشتر دنبال می‌شود. همه کشورهای حاشیه خلیج فارس برنامه‌های توسعه صنایع انرژی‌بر، نفت و گاز را در دستور کار قرار داده‌اند و بدون توجه به مسائل سیاسی، این مهم با سرعتِ بیشتر دنبال می‌شود. کشور ما نیز برای توسعه صنایع انرژی‌بر خود همچون فولاد، آلومینیوم و پتروشیمی، برنامه‌های بزرگی در سر می‌پروراند.
دریای پارسی، خلیج فارسی، Persian Gulf، بحر فارس و… نام‌های تاریخی خلیج فارس‌اند. این دریای پارسی در گذشته اهمیتی بسیار زیاد در تجارت سه قاره داشته است و اکنون نیز در تولید و تجارت انرژی برای شرق و غرب بسیار اهمیت دارد. این دریا اکنون نیز چون نگینی در ایران و جهان می‌درخشد و همه روزه پای ثابت اخبار بسیاری از خبرگزاری‌های داخلی و بین‌المللی است و خواهد بود.
۶۰ درصد انرژی جهان، شامل نفت و گاز، از خلیج فارس تجارت می‌شود و بیش از نیمی از ذخایر انرژی جهان در حوزه خلیج فارس جای دارند. به عبارت دیگر، خلیج فارس شاهراه تجارت انرژی جهان است و بدون این منطقه، نیمی از جهان بدون انرژی می‌ماند. در واقع، اهمیت شاهراه خلیج فارس، به‌ویژه در بخش انرژی، باعث شده است تا این آبراه همواره کانون توجه جهانیان باشد.

موقعیت استراتژیک خلیج فارس

خلیج فارس، به عنوان یکی از استراتژیک‌ترین نقاط جهان، در نزدیکی سه قاره آسیا، آفریقا و اروپا قرار گرفته است. در گذشته، بسیاری از تجارت‌های مردمان سرزمین مشرق، به‌ویژه چین و هند، از خلیج فارس صورت می‌گرفته است. فاصله دریایی طولانی میان شرق آسیا با اروپا و مخاطرات ناشی از آن و نیز فاصله زمینی ناایمن، به‌ویژه به دلیل وجود کوه‌های هیمالیا، باعث شده بود که مسافرت ترکیبی، یعنی دریایی ـ زمینی، از چین پس از جاده ابریشم برای تجار چینی دارای اهمیت فراوان باشد؛ به‌ویژه به این دلیل که غرب آسیا پس از خلیج فارس سرزمین‌هایی نسبتا هموار دارد و تجارت زمینی تا دریای مدیترانه و رسیدن به قاره‌های اروپا و آمریکا از آن راحت‌تر است.

موقعیت انرژی منطقه خلیج فارس

شاید مهم‌ترین دلیل اهمیت خلیج فارس در عصر کنونی، ذخایر فراوان انرژی نفت و گاز موجود در آن و تجارت ۶۰ درصد از نفت دنیا از آن باشد. عظیم‌ترین ذخیره گاز جهان، یعنی پارس جنوبی، به این آبراه اهمیتی دوچندان بخشیده و آن را به یکی از محل‌های جذب سرمایه‌گذاری خارجی تبدیل کرده است. در همین حال، پایانه‌های نفتی و پالایشگاه‌های فراوانی در نزدیکی این خلیج قرار دارند و سکوهای نفتی نیز در سواحل آن در همه کشورهای اطراف واقع‌اند. اگر تجارت نفت و انرژی از این منطقه برای دنیا تنها یک روز قطع شود، کارخانه‌های بسیاری تعطیل خواهند شد. از این رو، نام خلیج فارس، بر خلاف قرون گذشته، در یکصد سال اخیر با انرژی پیوند خورده است و از آن به عنوان مرکز انرژی جهان نام می‌برند که پر بیراه نیست.

اهمیت منطقـه خلیـج فارس برای ایران

کشور ما، در میان همه ساحل‌نشینان حاشیه خلیج فارس، بیشترین مرز آبی و مشترک را با این دریای پارسی دارد و در طول این مرز مشترک، ده‌ها اسکله و بندر واقع است. در حقیقت، بخش اعظم تجارت ایران، چه در بخش واردات و چه در بخش صادرات، از بندرهای واقع در حاشیه خلیج فارس انجام می‌شود. بندرهای بوشهر، عباس، امام خمینی، خرمشهر و… باعث شده‌اند که خلیج فارس به مرکز توجهات تجاری کشور در بخش‌های مختلف تبدیل شود. با این حال، بزرگ‌ترین بندرها و اسکله‌های تجاری کشور در سرتاسر حاشیه خلیج فارس در استان هرمزگان قرار دارند و بیشترین نقش را در واردات و صادرات کشور ایفا می‌کنند. علاوه بر نقش تجاری، میدان گازی مشترک پارس جنوبی به بزرگ‌ترین پروژه و تولیدکننده گاز طبیعی در جهان توسط ایران تبدیل شده است و مهم‌ترین قطب انرژی گازی جهان محسوب می‌شود. علاوه بر این، ایران پایانه‌های نفتی متعددی در سواحل خلیج فارس دارد که محل صادرات نفت خام و فرآورده‌های نفتی هستند. از این رو، در معادلات تجاری کشور، خلیج فارس نقش نخست را ایفا می‌کند.
قطعا خلیج فارس مهم‌ترین نقش را در تجارت انرژی برای ایران دارد؛ زیرا صادرات تمامی نفت خام و محصولات نفتی کشور از طریق خلیج فارس انجام می‌شود. علاوه بر این، میدان‌های متعدد نفتی و گازی در سواحل و کرانه‌های خلیج فارس امکان برداشت نفت و گاز را فراهم کرده‌‌اند و این مهم در حال انجام است.
آبراه خلیج فارس نخستین و بزرگ‌ترین دروازه واردات و صادرات ایران است. بخش عظیمی از واردات و صادرات کشور، به دلیل بندرهای دریایی، در کرانه‌های خلیج فارس صورت می‌گیرد و پر بیراه نیست اگر عنوان شود که ۸۰ درصد از تجارت کشور، اعم از واردات و صادرات، از طریق خلیج فارس انجام می‌شود. در میان سواحل و بندرها، طبعا نقش استان هرمزگان و اسکله‌های موجود در آن بیش از سایر استان‌هاست. بندر شهید رجایی، به عنوان بزرگ‌ترین بندر تجاری کشور، روزانه شاهد ترانزیت هزاران تن کالاست.

نسبت بهره‌برداری از خلیج فارس در ایران کم است

با وجود پتانسیل‌های زیاد سواحل خلیج فارس برای کشور ما، نتوانسته‌ایم به‌خوبی از آن‌ها استفاده کنیم. هرچند در بهره‌برداری از سواحل و منابع در سال‌های اخیر پیشرفت‌هایی بسیار چشمگیر کرده‌ایم، اما نسبت به کشورهای حاشیه خلیج فارس و پتانسیل‌ها، پیشرفت‌مان ناچیز بوده است. در کشورهای دارای سواحل و بندرهای مرتبط با دریای آزاد، بخش مهمی از فعالیت‌های صنعتی و تجاری در کنار دریا انجام می‌شود. در حال حاضر، تقریبا همه کشورهای حاشیه جنوبی به شکل‌های مختلف در صنایع گوناگون مانند فلزی، معدنی، پتروشیمی، انرژی و نفتی از خلیج فارس بهره می‌برند. در کشور ما نیز این سواحل اهمیت بالایی دارند، اما کشورهای دیگر با وجود اینکه از طول ساحل بسیار کمتری نسبت به ایران برخوردار هستند، بهره‌برداری بیشتری از خلیج فارس می‌کنند.
در کشور ما برنامه‌های بسیار مناسب بلندمدتی برای تبدیل سواحل به هاب سرمایه‌گذاری در تولید و تجارت در نظر گرفته شده است. وجود مناطق ویژه اقتصادی و استقرار صنایع انرژی‌بر در آن‌ها، توسعه زیرساخت‌ها و راه‌های مواصلاتی به بندرها، افزایش ظرفیت اسکله‌های موجود و استقرار اسکله‌های جدید و مدرن در مناطق ویژه ازجمله برنامه‌هایی است که مسئولان ذی‌ربط به دنبال اجرای آن‌ها هستند. علاوه بر این‌ها، یکی از برنامه‌های مهم دولت، استقرار صنایع انرژی‌بر همچون پتروشیمی، فولاد و آلومینیوم در کنار سواحل خلیج فارس است؛ زیرا در این مناطق، انرژی فراوان و ارزان در دسترس صنایع قرار دارد و قرارگیری در کنار سواحل امکان شیرین‌سازی آب را نیز برای این صنایع فراهم می‌آورد، همچنان‌که اکنون برخی از صنایع بزرگ فولادی و آلومینیومی کشور در سواحل خلیج فارس قرار گرفته‌اند و تولیدات آن‌ها هم به مصرف صنایع داخلی می‌رسد و هم بخشی از آن صادر می‌شود.